सल्यानका संकटग्रस्त गिद्धहरू: सेतो र सुन गिद्ध संरक्षणमा चुनौती र समाधान l

 
Pic: Salyan Nepal, Salyan Drishtikon


सल्यान, नेपालमा पाईने सेतो गिद्ध (Egyptian Vulture) र सुन गिद्ध (Red-headed Vulture) जैविक विविधताको महत्वपूर्ण हिस्सा हुन्, तर हाल यी दुर्लभ प्रजातिहरू संकटग्रस्त अवस्थामा छन्। यो क्षेत्रका गिद्धहरू वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्, विशेष गरी मृत जनावरहरूको अवशेष सफा गरेर रोग फैलिन नदिन मद्दत गर्छन्। यद्यपि, पछिल्लो केही वर्षमा यी गिद्धहरूको संख्यामा उल्लेखनीय गिरावट देखिएको छ, जसको मुख्य कारण वासस्थानको विनाश, विषाक्त औषधिको प्रयोग, र जनचेतनाको अभाव हो। गिद्धहरूको संख्या घट्दै जानु केवल प्राकृतिक सम्पदाको क्षति मात्र होइन, यसले मानिसहरूको जीवनशैली र स्वास्थ्यमा पनि नकारात्मक असर पुर्‍याउँछ।


गिद्धहरूको घट्दो संख्याको एउटा प्रमुख कारण विषाक्त औषधि डाइक्लोफेनाकको प्रयोग हो, जसले उनीहरूलाई मृत्युको मुखमा पुर्‍याइरहेको छ। यो औषधि विशेष गरी पशुहरूको उपचारमा प्रयोग गरिन्छ, तर जब गिद्धहरूले डाइक्लोफेनाकको अवशेष भएको मृत जनावरको मासु खाउँछन्, उनीहरूको मिर्गौला फेल भएर मृत्यु हुन्छ। नेपाल सरकारले यो औषधिको प्रयोगमा प्रतिबन्ध लगाएको भए पनि, साल्यानजस्ता ग्रामीण क्षेत्रमा यसको गैरकानुनी प्रयोग अझै कायम छ। यसबाहेक, गिद्धहरूको वासस्थान रहेको जंगलहरू मासिँदै गएका छन्, जसले उनीहरूको प्रजनन क्षमतालाई समेत असर पुर्‍याएको छ।



हाल गिद्ध संरक्षणका लागि केही कार्यक्रमहरू सञ्चालनमा आए पनि अनुसन्धान र स्थानीय सहभागिताको अभावले समस्या जटिल बनेको छ। वैज्ञानिकहरूद्वारा यी गिद्धहरूको प्रजनन, खाद्य आपूर्ति, र आप्रवासनको अध्ययनमा पर्याप्त ध्यान दिइएको छैन, जसले संरक्षण योजनाहरूलाई सफल बनाउन कठिनाइ पुर्‍याइरहेको छ। साथै, स्थानीय समुदाय गिद्धहरूको संरक्षणमा पर्याप्त रूपमा संलग्न छैनन्। गिद्धहरूको भूमिका र महत्त्वबारे उनीहरूलाई जानकारी दिने प्रयासहरू थोरै मात्र भएका कारण जनस्तरमा गिद्धहरूलाई हेर्ने दृष्टिकोण सकारात्मक छैन। यसै क्रममा, अनुसन्धानकर्ता विभुषण दहालले गत ६ महिनादेखि सल्यानको छत्रेश्वरी, सारदा, र कुमाख गाउँपालिका क्षेत्रमा स्थानीय जनतालाई सचेतना दिने कार्य गर्दै आइरहेका छन्। गिद्धहरूको महत्त्वबारे जनचेतना फैलाउने र संरक्षणमा जनसहभागिता बढाउन उनको प्रयासले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।


आगामी संरक्षणकर्मी र अनुसन्धानकर्ताहरूले गिद्ध संरक्षणका लागि दीर्घकालीन योजनाहरू बनाउन आवश्यक छ। पहिलो चरणमा, गिद्धहरूको वास्तविक अवस्थाबारे विस्तृत अनुसन्धान आवश्यक छ, जसले उनीहरूको वासस्थान, खानपान, र जैविक चक्रको पूर्ण अध्ययन गर्न मद्दत पुर्‍याउँछ। यो अनुसन्धानले गिद्धहरूको संख्या घट्न थालेको वास्तविक कारण पत्ता लगाउन मद्दत पुर्‍याउनेछ। साथै, विषाक्त औषधिको प्रयोगलाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रण गर्न कडा नीतिहरू लागू गर्नुपर्छ। डाइक्लोफेनाकको सट्टा सुरक्षित विकल्पहरूको प्रयोगको प्रवर्द्धन गर्न र यसबारे जनचेतना फैलाउन महत्त्वपूर्ण छ।


स्थानीय समुदायको सक्रिय सहभागिता गिद्धहरूको दीर्घकालीन संरक्षणमा मुख्य उपाय हो। यसका लागि समुदायलाई गिद्धहरूको जैविक महत्त्व र वातावरणीय सन्तुलनमा उनीहरूको भूमिकाबारे शिक्षित गर्नुपर्छ। संरक्षण परियोजनामा स्थानीय समुदायको आर्थिक र सामाजिक लाभ सुनिश्चित गरिनु पर्छ, ताकि उनीहरू संरक्षणमा अझ सक्रिय रूपमा संलग्न होउन्। अन्ततः, सरकार, गैर-सरकारी संस्था, र अनुसन्धानकर्ताहरूले सहकार्य गरेर, गिद्धहरूको संरक्षणमा दीर्घकालीन योजना लागू गर्नु जरुरी छ, ताकि गिद्धहरूको अस्तित्व सुरक्षित गर्न सकियोस्।


Pic: Egyptian Vulture By Gobinda Singh Sir

Pic: Red-headed Vulture By Om Yadav Sir




Bibhushan Dahal
Kathmandu Forestry College (KAFCOL, IOF, TU)
Research Fellow at Eco-Wild Nepal 


Location: 9839+JJ Korbang Jhimpe, Nepal

Popular posts from this blog

Human-Wildlife Conflict: And A Several Measures to Address the Wildlife Conflict in Nepal

Image
      Conflict between humans and wild animals is a term used to describe these unpleasant interactions, which frequently cause harm or financial loss for both sides. Nepal, a nation abundant in natural resources and biodiversity, deals with serious issues relating to conflict between people and wildlife. The varied geography of Nepal, which ranges from lowlands to high mountainous regions, helps to support a diversity of wildlife habitats. The likelihood of interactions between people and wildlife in various locations is increased by this diversity.  To safeguard its abundant biodiversity, Nepal has created a number of national parks, wildlife reserves, and conservation areas. Numerous wildlife species can find shelter in these protected areas, but because humans and wildlife compete for resources and space, conflicts can arise. Many endangered species, such as the Bengal tiger, one-horned rhinoceros, Asian elephant, and snow leopard, can be found in Nepal. Conflic...
Read more

Wildlife Corridors in Nepal: Lifelines for Biodiversity Conservation

Image
                                                                                                                                                                     (AI Generated Image) Nepal, though small in size, is globally recognized for its exceptional biodiversity. The country encompasses a wide range of ecosystems—from the lowland tropical forests of the Terai to the alpine regions of the Himalayas—supporting over 118 types of ecosystems and more than 6,500 species of flowering plants (MoFE, 20...
Read more

Threat to Conserve The Gharial:Gavialis gangeticus & Mitigating Measures

Image
The Gharial (Gavialis gangeticus) is a critically endangered crocodilian species found in the Indian subcontinent, particularly in the rivers of India and Nepal. The conservation of gharials faces several threats, which contribute to their declining population. One of the primary threats to gharial conservation is the loss and degradation of their natural habitat. Human activities such as dam construction, sand mining, deforestation, and river channelization have resulted in the destruction of their breeding and basking sites. Industrial and domestic pollution, including the discharge of untreated sewage and agricultural runoff, has contaminated the rivers where gharials reside. Water pollution negatively affects the gharials' health, leading to reproductive problems and increased vulnerability to diseases. Gharials often get entangled in fishing nets or become victims of illegal fishing practices. Additionally, they are hunted for their skin, which is highly valued in the black m...
Read more